JINHA

HABER MERKEZİ - Toplumsal cinsiyet rollerine dair farkındalık kazanarak yaşamla diğer insanlara örnek oluşturmak ve günlük konuşma dilinde de oluşan cinsiyetçi söylemlere ilişkin mini sözlük oluşturuldu. Oluşturulan sözlükte günlük yaşamda ne yazılı metinlerde neler kullanılması ve kullanılmaması gerektiğine yer veriliyor.

Türkçede hem günlük konuşma dilinde hem de tarihsel olarak günümüze değin bir anlam kazanan deyimler silsilesi kadın ve erkek cinsleri ve toplumsal cinsiyet rolleri arasında keskin bir çıkmaz bulunuyor. Kadir Has Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Merkezi tarafından "Kadın obje değil kadındır. Her yaptığın benzetme ayrıcalıktır" sloganıyla hazırlanan çalışmaya göre oluşturulan mini sözlükle beraber, ikilem ve deyimlerden uzak durarak hem Türkçeyi doğru kullanabilir, hem de toplumsal cinsiyet rollerine dair bir farkındalık kazanarak yaşamda diğer insanlara örnek olunabilir. Çalışma kapsamında aynı zamanda sosyal medya hesapları üzerinden #DilineHakimOl hashtagleri açıldı. Türkçede sözcükler İngilizce, Almanca, Arapça ya da Yunanca gibi dillerden farklı olarak, eril ve dişil olarak ayrılmaz. Ayrıca üçüncü tekil kişi zamiri (o) de kadın ve erkek için farklı kullanılmaz. Ancak bu durum Türkçenin cinsiyetçilikten uzak olduğu anlamına gelmez. Aşağıda örnekleri verilen bazı kelime, ifade, deyim ve atasözleri dilin tarihsel, toplumsal ve kültürel olarak beslendiği cinsiyetçi özellikleri ortaya koymakta ve bu konuda farkındalık sağlayarak, söz konusu ifadelerden kaçınmanın yollarını göstermektedir:

Bir de tabi günlük konuşma dilinin sözcükleri arasına gizlenmiş cinsiyetçiliğin yanında, kadını açıkça metalaştıran bir dil de var. İşte onlardan bazıları:

*Bazı mesleklerin, kelimelerin, ifadelerin sadece erkeklere özgü olduğu varsayımından hareketle, bu tür sözcüklerin önüne gereksiz biçimde "kadın" vurgusu yaparak kadını ötekileştiren ifadelerden kaçının!

Kadın başbakan

Kadın yönetici

Kadın milletvekili

Kadın yazar

Kadın gazeteci

Halihazırda "kadın" mesleği olarak görülen mesleklerde ise "kadın" sözcüğünü eklememek yine aynı örtük ayrımcılığa işaret etmektedir: Hemşire, bakıcı, ana okulu öğretmeni, sekreter gibi.

*Örtük olarak "erkek olmayı", "insan/adam" olmayla özdeşleştiren ve "herkesi" kapsama iddiasıyla kadını görünmez kılan ifadelerden kaçının!

Adam olmak

Adam gibi

Adamakıllı

Adam başı

Adam yerine koymak/konmak

Adamdan saymak/saymamak

Adam etmek

Adamına göre davranmak

Adamına düşmek

Adam kaçırmak

Bilim adamı

Devlet adamı

Halk adamı

İş adamı

İnsanoğlu

Ademoğlu

*"Kadın" kelimesini olumsuz bir kavram olarak, "sakıncalı", "kirlenmiş", "bakire-olmayan" olarak yaftalayan ifadelerden kaçının! "Kadın" yerine daha "kibar" "edepli" olduğunu düşünerek "bayan", "hanım", "hanımefendi", "kız", "bacı" vb. kullanmayın. "Erkek" ifadesini kullanacağınız yerlerde "kadın"ı, "bay" ifadesini kullanacağınız yerlerde de "bayan"ı tercih edin.

Gündelik hayatımızda sıklıkla karşılaştığımız aşağıdaki ikilikler bu ayrımı net bir biçimde göstermektedir:

Erkek tuvaleti / Bayan tuvaleti

Erkek yüzücü / Bayan yüzücü

Erkek öğretmen / Bayan öğretmen

Erkek arkadaş / Bayan arkadaş

Erkek yanı / Bayan yanı (Toplu taşımacılıkta)

*"Kız" kelimesinin "cinselliği çağrıştıran bir ifade" olarak ve bazı durumlar için olumsuz kullanımından kaçının!

Kızlık soyadı

Kız oğlan kız

Kız gibi gülmek /yürümek

Kız gibi kırıtmak

*"Er", "baba" "oğlan" kelimelerinin, örtük olarak kadını dışlayan ve kapsayıcı olduğu düşünülen ifadelerinden kaçının!

İşinin eri

Sözünün eri

Er sözü

Babalanmak

Allah baba

Babalar gibi

Baba evi

*Bazı deyim, atasözü, klişe cümleler ve ifadelerde cinsiyetçi kullanımlardan kaçının!

Kadınlar için en iyi meslek öğretmenlik (!) (Eve erken gelip çocukla ilgilenmek, yemek ve diğer ev işlerini yapabilmek kast ediliyor!)

Anasına bak kızını al

Kızını dövmeyen dizini döver

Kız almak/kız vermek

Kadınlar hamamına çevirmek

Yuvayı yapan dişi kuştur

Evde kalmış

Karı ağızlı

Hanım evladı

Hanım hanımcık

Senin gibi hanım bir kıza yakışıyor mu?

Delikanlı kız

Adam gibi adam

Erkek adam ağlamaz

Anasını satmak

Anam avradım olsun

Vay anasını

(dk)