Berivan Sümer / JINHA

WAN - Tarihi boyunca birçok halka ev sahipliği yapmış olan Van'ın özgün motiflerinden ve tarihe tanıklık etmiş eserlerinden birisi de Van Kalesi. Van Gölü kenarında, kenti görebilen bir yükseklikte bulunan kale, manzarasıyla gelenleri hayran bırakıyor.

9 bin yıllık tarihi boyunca birçok halkı topraklarında misafir eden Van'da (Tuşba), 9 bin yıl içerisinde yaşayan medeniyetlerden kalan birçok eser, kenti turizm odağı haline getirdi. Kedisi, inci kefali, Akdamar Adası gibi birçok motifiyle tanınan kentin, bir diğer tarihi zenginliği de Van Kalesi. Tarihi Van Kalesi, şehir merkezine 5 kilometre uzaklıkta bulunan Van Gölü kıyısında, ovaya hâkim yüksek-büyük bir kayalık üzerine inşa edilmiştir. Genişliği 20 ile 120 metre arasında değişen kalenin uzunluğu bin 800 metre, yüksekliği ise 100 metredir.

Tuşba adıyla uzun süre Urartu devletinin başkentliğini yapan kale, Urartu kralı Lutipri'nin oğlu Kral I. Sarduri tarafından Milattan önce 9'uncu yüzyılda yaptırılmıştır. I. Sarduri, kendi döneminde çevredeki beylikleri ve kabileleri bir araya getirerek şimdiki Van olarak bilinen Tuşba kentini kurup başkent yapmıştır. Urartuların inşa ettiği kalelerin en görkemlilerinden birisidir Van Kalesi. İç kale ve dış kale olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. İç kaledeki Urartu döneminden kalma en önemli yapılar Sardur (Madır) Burcu, sur duvarları, Urartu kralları Menua ve I. Argişti'ye ait mezarlar, su sarnıcına ulaşan Binbir Merdiven, Açıkhava Tapınağı (Analıkız) olarak bilinen iki ayrı tapınaktır.

Kalenin önemli yapısı I. Argişti'ye ait kaya mezarı

Üç asır boyunca Van'da hüküm süren Urartuların en büyük özelliği Madır Burcu yazıtından başlayarak, yaptıkları her şeyi gelecek nesillere aktaracak yazılı kaynaklar bırakmış olmalarıdır. Urartulardan kalan 500'e yakın yazılı kaynaktan öğrendiğimize göre göl ve dağlar onlar için son derece kutsaldır. Urartularda 79 tanrı ve tanrıça bulunmaktadır. Kalenin önemli diğer bir yapısı da, I. Argişti'ye ait kaya mezarıdır. Hemen bunun dışındaki kaya üzerinde, Urartular'ın günümüze ulaşan en uzun yazıtı olan Horhor Yazıtları bulunur. Kalenin kuzeydoğu tarafında II. Sarduri döneminde yapılmış olan, iki anıtsal nişten oluşan ve bugün halk arasında Analıkız olarak adlandırılan iki açık hava tapınağı yer almaktadır.

Kale, Urartuların Milattan önce 7. yüzyıl başlarında yenilerek Toprakkale'ye taşınmaları üzerine Asurların eline geçmiştir. 1915 yılına kadar sürekli işgal edildiği bilinen kale, ortaçağda Selçuklu ve Karakoyunlular tarafından tahkim edilmiş, son şeklini ise Osmanlı döneminde almıştır.

Tahrip olmuş eski evler dikkat çekici eserler arasında

Van Kalesi'nin güneyinde yer alan yaklaşık 500 bin metre karelik Eski Van Şehri'nin Urartular döneminde ne şekilde kullandığına dair tarihi belge ve herhangi bir iz bulunmamaktadır. Şehrin doğu, güney ve batısı surlarla, kuzeyi ise Van Kalesi ile çevrelenmiştir. Şehrin girişi surlarda açılan dört kapı ile sağlanmaktadır. Surların hangi tarihte ve kim tarafından inşa edildiği kesin olarak bilinmemekle birlikte, bazı tarihi kaynaklarda ilk kez, Akkoyunlular döneminde yörede 'bat' adı verilen topraktan yapıldığı belirtilir. Bu eski şehirde (Tuşba) Selçuklu dönemine ait Ulu Cami, Osmanlı dönemine ait Hüsrev Paşa Cami, Kaya Çelebi Cami, Hamamlar (Çifte Hamam), Kümbetler (İkiz Kümbet) ve çoğu tahrip olmuş eski evler dikkat çekici eserler arasında yer almaktadır.

Van kalesi müze haline getirildi

Urartulardan Osmanlılar'a kadar yerleşime sahne olan Van Kalesi'ne Osmanlı döneminde, iç kale sur duvarları, iki giriş kapısı, cephanelik, ambar, kuleler ve Van'daki ilk İslam eseri olma özelliğini taşıyan Süleyman Han Cami eklenmiştir. Tahkimatı sağlayan beden duvarları, burçlar ve kuleler moloz taş, kerpiç ile kesme taş malzeme ile yapılmıştır. Bu duvar ve tahkimatlar kuzeyden kalenin siluetini oluşturmaktadır. Osmanlı döneminde kale tamamen askeri amaçlı olarak kullanılmıştır. Asıl şehir kalenin güneyinde kurulmuştur. Burası da surlarla çevrilmiştir.1915'ten bu yana tahrip edilmiş halde günümüze kadar gelen kalenin ve eski Van evlerinin, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından restorasyonu yapıldı, camilerin restorasyonu ise hala devam etmektedir. Ayrıca eski bir yapı olan kale, müze haline getirildi.

Eski Van olarak bilinen Tuşba, her yıl yaz aylarında olduğu gibi bu zamanlarda yine turist akınına uğruyor.

Kamera-Foto: Bacı Anuk

(bs-ba/gk)